Verrassende ontmoetingen in veersterren

Voor de duikers onder ons die het Nederlandse water af en toe inruilen voor warmere oorden zijn veersterren of haarsterren bekende verschijningen. Bijna over de hele wereld kleuren veersterren het onderwaterleven in. Toch zijn het voor ons als duikers niet altijd de dieren waar we onderwater veel aandacht aan besteden. We letten vaak meer op alle vissen om ons heen; zoekend naar groot leven en laten de veersterren vaak links liggen als minder interessante dieren. Maar dit betekent dat we een aantal verrassende ontmoetingen toch zeker mis gaan lopen.

Veersterren (ook wel haarsterren genoemd) geven letterlijk kleur onder water. Je kunt ze in allerlei kleuren tegen komen. Van saai zwart of bruin tot prachtig fel geel of warm rood. En alle kleurschakeringen ertussen in zijn eigenlijk mogelijk. En dan denk je alle kleuren gezien te hebben, maar dan kom je er weer eentje tegen die zwart combineert met geel of wit. Neem eens de tijd om de kleuropbouw van deze tweekleurige veersterren te bekijken; ze zult verbaasd zijn over de verschillende patronen.

Ondanks de verschillende kleuren hebben veersterren wel altijd dezelfde bouw. Het centrale lijf is kelkvormig. Onder aan het centrale lichaam heeft de veerster een aantal dunne benen, de cirri genaamd. Met deze cirri kunnen veersterren zich aan de bodem vasthouden. Het liefst staan ze bovenop rotsen of grote sponsen.

Bovenop het lichaam bevinden zich in een aantal armen. Sommige veersterren zien er met een vijftal armen wat kaal uit; terwijl er ook veersterren zijn met meer dan 200 armen. Toch heeft elke veerster aan de basis slechts vijf armen. Van daaruit vertakken de armen zich verder.

Mocht je per ongeluk een van deze armen aanraken zul je voelen dat deze armen extreem plakkerig zijn. Deze plakkerige substantie helpt de veersterren met het vinden van voedsel. Veersterren ondernemen vrijwel geen activiteiten om voedsel te vinden. Het enige wat ze doen is op een goede plaats gaan staan; een klein beetje in de stroming. Dankzij de stroming wordt voedselrijk water langs de veerster gevoerd. En dankzij de plakkerige substantie op zijn armen blijft het voedsel gewoonweg plakken. Daarna hoeft hij het voedsel alleen nog maar naar zijn mond te brengen.

Over het aantal verschillende soorten veersterren zijn de geleerden het niet echt eens. Maar het lijkt erop dat er ruim 600 verschillende soorten veersterren zijn. Identificatie van veersterren is lastig omdat ze hiervoor het dier moeten vangen en de zijarmen moeten ontleden. Op het rif kunnen veersterren zich verplaatsen. Met behulp van zijn armen bewegen ze zich langzaam naar een plek met meer stroming of voedsel. Als je er voorbij zwemt zul je de beweging niet bemerken. Maar kom je een paar uur later op dezelfde plek kan hij zeker verplaatst zijn.

Veersterren hebben een lichte voorkeur voor de nachtelijke uren. Overdag zul je ze veel tegen komen verscholen tussen stenen of sponsen. Of ze staan met de armen opgerold. Het oprollen van de armen is voor de veerster ook een reactie op dreigend gevaar. Als je te dichtbij komt zal hij zijn armen naar binnen rollen om zo zijn lijf te kunnen beschermen.

Een veerster is echt een dier om langer naar te kijken. Niet alleen vanwege zijn prachtige kleuren of zijn combinatie van kleuren. Nee, de veersterren hebben nog meer verrassingen in petto voor ons. Er zijn verschillenden dieren die nauw samenleven met de veersterren.

De eerste dieren die wij wisten te vinden in verschillende veersterren waren de commensaal garnaaltjes. Commensaalgarnaaltjes kom je in veel symbiosevormen tegen. Ze leven in anemonen, in koralen, op zeekomkommers etc. Deze variant die we hier tussen de veersterren tegen kwamen is duidelijk kleiner. Als je goed leert kijken zul je zien dat de garnaaltjes veel voorkomen. Helaas is er nog weinig bekend over de reden van dit samenlevingsverband. Vanuit het oogpunt van het garnaaltje kunnen we wel een aantal redenen bedenken waarom hij graag tussen de armen van de veerster wil leven. De armen geven hem goede bescherming en daarnaast kan het garnaaltje profiteren van het plankton dat de veersterren met hun plakkerige armen uit het water halen. Maar het voordeel voor de veerster blijft een beetje onduidelijk. Wellicht dat het garnaaltje ook als een soort schoonmaker fungeert voor de veerster. Helaas is hier weinig over bekend.

Doordat veersterren voorkomen in zoveel verschillende kleuren hebben ook de garnaaltjes verschillende kleuren. Zo profiteren ze niet alleen van de bescherming van de armen van de veerster maar zorgen ze zelf door hun camouflagekleuren ook voor een stuk veiligheid.

Commensaal garnalen zijn er in verschillende kleuren. In een geel/zwarte veerster kwamen wij een prachtige garnaal tegen. Indrukwekkend hoe deze garnaal zich weet aan te passen aan de kleuren van zijn gastheer. Ook de combinatie zwart-rood/wit zijn we meermalen tegen gekomen. De strepen van de veerster lopen bijna naadloos door in het garnaaltje. In een zwart witte veerster heeft hij zijn kleuren uiteraard weer aangepast.

Even later kwamen we weer een veerster tegen. Aangestoken door het enthousiasme dat onze gids uitstraalt bij elke ontdekking van een garnaal in een veerster beginnen we nu ook zelf te kijken. En we hebben succes; alleen vinden we geen garnaaltje maar een heel klein visje dat net zijn kop over een van de armen van de veerster steekt.

De Criniod clingfish (gobiescodiae) heeft een onbesproken voorkeur voor het leven in veersterren. Deze vis heeft een donkergekleurd lijf met witte strepen over de lengte van zijn lichaam. Even later konden we de crionoid clingfish nog iets beter bewonderen. Tussen de armen van de veerster lag hij heerlijk rustig in het hart van zijn gastheer.

Bij een van onze volgende duiken vonden we een veerster met wederom een garnaal tussen zijn armen. Wij gingen er direct vanuit dat we weer een commensaal garnaal gevonden hadden. Maar deze garnaal was een stuk groter dan de garnalen die we tot nu toe hadden gevonden. Wederom werden we nieuwsgierig. Allereerst viel de blauwe kleur van de garnaal op. Dit keer had hij niet helemaal dezelfde kleur als zijn gastheer. Navraag bij onze gids bleek het een snapping shrimp (synalpheus stimpsoni) te zijn. Ook voor deze garnaal is de kleurschakering aanzienlijk. Vaak heeft hij een donkere kleur met helgele stippen. Maar onze variant is donker van kleur met strepen op het lijf. Kenmerkend voor deze garnaal is dat ze één grotere schaar hebben. Deze schaar heeft de garnaal ook zijn naam opgeleverd. Met de schaar maakt hij namelijk een “klikkend” geluid onder water.

Ook kleine galathea’s blijken soms hun toevlucht te hebben gezocht tot een leven in veersterren. En geef ze eens ongelijk, het is wel een gemakkelijk leven. De veerster vangt het eten voor je en jij hoeft alleen maar te wachten op de restjes. Bang zijn voor aanvallers hoef je niet. Ten eerst omdat ze je niet kunnen zien. Daarnaast geven de vaak felle kleuren van de veerster het signaal “giftig”af aan de omgeving. Net als de eerder gevonden visjes hebben ook de galathea’s witte strepen langs hun lijf. Alhoewel ze net als de garnalen tot de groep Kreeftachtigen behoren zien ze er toch heel anders uit. Ten eerste de vorm van hun lichaam. De garnalen hebben een langwerpig; redelijk slank lichaam terwijl de galathea’s een wat ronder lichaam hebben met daarop een spitse neus. De lange armen zijn ook kenmerkend voor de galathea. De kleuren van de galathea zijn afhankelijk van de gastheer waar ze in leven. Er zijn dus meerder kleurschakeringen mogelijk. Toch is het patroon op hun lijf vrijwel altijd gelijk. Vrijwel alle galathea’s in veersterren hebben witte strepen over hun lichaam. De enige uitzondering die we hierop hebben kunnen vinden is deze rode variant. Deze bleek egaal van kleur te zijn. De witte strepen zorgen overigens voor een extreem goede camouflage in de veerster. Meestal vind je in een veerster één beestje aan. Vandaar dat wij zeer verrast waren toen wij een veerster tegenkwamen met een groot aantal kleine galathea’s.

Een groep dieren die wel iets weg hebben van de veersterren zijn de slangsterren. Ook deze dieren hebben een centrale lichaamsschijf met daarom heen een aantal soepele slangvormige armen. Over het algemeen vertakken deze armen zich niet. Behalve bij het Medusahoofd dat wij tegen kwamen. Bij het Medusahoofd zijn de hoofdarmen vertakt in ontelbaar veel zijarmen. Overdag zitten ook deze dieren vaak verscholen in spleten en kieren. Doordat ze hun armen helemaal inrollen nemen ze zo weinig ruimte in. ’s Avonds klimt hij actief boven op het rif om daar zijn armen wijd uit te spreiden in het vrije water. Soms kunnen zijn armen wel een spanwijdte krijgen van zo’n 2,5 meter. Erg verrassend vonden wij het om tussen al deze armen een kleine gast aan te treffen.

Dit kleine commensaal garnaaltje (Periclimenes lanipes) had zich qua kleur zo perfect aangepast aan de kleur van de Medusahoofd dat hij voor onze ongetrainde ogen eerst niet te zien was. Na enige tijd hadden we door waarom onze gids zo lang bij de Medusa bleef hangen. Het kleine garnaaltje kwam naar voren; gelukkig bleef hij lang genoeg zitten voor een foto. Daarna verstopte hij zich weer snel tussen de veilige armen van zijn gastheer.